ዲሞክራሲ ዛሬ የሰፊው ሕዝብ መፈክር ነው። አድሃሪ ኃይሎች ተደራጅተው ለዘመናት ሰፊውን ዋትቶ አደር ሕዝብ በገዙበት፡ የአመጽ ጫናቸውን በሰፊው በዘረጉበት አገር ውስጥ ዲሞክራሲ ልዩ ትርጉም አለው። ለሰፊው ጭቁን ሕዝብ ዴሞክራሲ የመደራጃ እርካቡ ነው፣ የኑሮ ዋስትናው ነው። ስለዚህ ዛሬ የዲሞክራሲ ጥያቄ ዋና የትግል ጥያቄ ነው።

በአገራችን ታሪክ ውስጥ መቼውንም ቢሆን ዲሞክራሲ ለኢትዮጵያ ሰፊ ሕዝብ የደረሰበት ጊዜ አልነበረም። በባርያ ስልተምርት ላይ የቆመውንና ምን አልባትም እንደጥንት ግሪኮች ህብረተሰብ ለ‘ጨዋው’ መደብ፣ ለባለባሪያው፣ ለ‘ዜጋው’ ዲሞክራሲን ሳይሰጥ ያልቀረውን የአክሱምን ስልጣኔ፣ ከፋሽስት ኢጣሊያ ወረራ በፊት ለአንድ ሁለት ዓመት ያህል የነበረችውን የጋዜጣ ነፃነትና እንደገዳ ባሉ ባንዳንድ የቀድሞ ባህላዊ አስተዳደሮች ውስጥ የነበሩትን አንዳንድ ዴሞክራሲያዊ መልክ ነበራቸውን አሰራሮች ወደጎን ብንተው ኢትዮጵያ በፍጹም ዴሞክራሲን አላወቀችም ለማለት እንችላለን።ያገሪቷን አስተዳደግ ታሪክ ስንመለከትም ይህ ሁኔታ ፍፁም አያስደንቀንም።

ምኒሊክ የንጉሠ ነገሥቱን መንግሥት ከመፍጠራቸው በፊት በአበሻ ሀገርም ሆነ በሌሎች አሥራ ዘጠነኛው ክፍለ ዘመን መንግሥታትና ሱልጣናት የነበረው ቢደራጅ ፊውደላዊ፡ ያለዚያም ከዚያ የሚቀድም ሥርዓት ነበር። ዲሞክራሲ ከከበርቴው ሥርዓት ጋር የሚመጣ ስለሆነ በነዚያ ባለፉት ህብረተሰቦች ውስጥ ሊታይ ይችል ነበር ተብሎ አይገመትም። የሚኒሊክ የንጉሠ ነገሥት መንግሥት በፊውዳላዊ ሥርዓት ላይ የቆመ፡ እንዲያውም ይህንን ሥርዓት ከአበሻው አገር ወደ ደቡብ ያዛመተና ያስፋፋ መንግሥት ነበር። የኢምፔሪያሊዝም በዘመኑ መግባት ይህንን የንጉሰ ነገስቱን መንግሥት መሰረታዊ ባህሪ አልለወጠውም። የኃይለሥላሴ ዘመንማ በትክክል ‘ፊውዶ-ፋሽስት’ ተብሎ ተጠርቷል። ፊውዳላዊና ፋሽስታዊ የአመጽ አገዛዝ ማለት ነው። ስለዚህም ኢትዮጵያ በታሪካዊ ውስጥ መቼውንም ቢሆን ዲሞክራሲያዊ አስተሳሰብንም ሆነ አሰራርን ለማግኘት እድል አላጋጠማትም።

ይልቁንስ ኤርትራ ለአሥር ዓመታት ያህል በእንግሊዞች ስር በነበረችበት ጊዜ ዲሞክራሲን በመጠኑም ቢሆን አይታለች። በእነዚያ አሥር ዓመታት ውስጥ በኤርትራ የንግግር፣ የጽሁፍ፣ የመደራጀት ነፃነቶች ነበሩ። ነፃ ጋዜጦች፡ የፖለቲካ ፓርቲዎች፡ የሙያና ሌሎችም ህዝባዊ ድርጅቶች ነበሩ። ኤርትራ ከኢትዮጵያ ጋር በፌዴሬሽን እንድትያያዝ በተወሰነበት ወቅት፤ የራስዋ ህገ መንግሥት ዴሞክራሲያዊ ከመሆኑ የተነሳ የኃይለሥላሴም መንግሥት ቢያንስ በወረቀት ዲሞክራሲያዊ ለመምሰል እንዲችል ‘የተሻሻለውን’ ህገመንግሥቱን እንዲያወጣ ተገድዶ ነበር። ይሁንናም፡ እንደሚታወቀው ሁሉ፡ የኃይለሥላሴ መንግሥት ሰብአዊና ዴሞክራሲያዊ መብቶችን በመፍቀድ የኢትዮጵያን ወደ ኤርትራ ደረጃ ከፍ በማድረግ ፈንታ የኤርትራን ነፃ ጋዜጦች፡ የሞያ ድርጅቶችና ፓርቲዎች አንድ ባንድ ደመሰሰ፤ ኤርትራን አቆርቁዞ ወደኢትዮጵያ ደረጃ አወረዳት። ይህም በኤርትራና በኢትዮጵያ ሕዝቦች ላይ የተፈጸመ ፋሽስታዊ ወንጀል እንደነበር ግልጽ ነው።

በመጋቢት 3 ቀን 1967 ‘ኢትዮጵያ ለዜጎችዋ ሁሉ እኩል ናት’ በሚለው መግለጫው ጊዜያዊ ወታደራዊ መንግሥት በኤርትራ ያን ጊዜ ስለነበረው ዲሞክራሲ በበኩሉ የሚከተለውን ይጽፋል፡-

‘…በዚሁም /ማለት በከፋፍለህ ግዛ- ሰሕድ/ ተንኮል ምክንያት የቀበሌው ሕዝቦች በሃይማኖት ልዩነት ላይ በተመሰረተ የፖለቲካ ፓርቲ ወይም ቡድን ተከፋፍለው የእርስ በርስ ሲታገሉ ኖሩ። ቅኝ ገዢዎቹ ያነን የርስ በርስ ትግልና በዜጎቹ መካከል ያለውን ልዩነት በድርጅት መልክ ቀርጾ ኗሪ የሚያደርገውን መላ የዲሞክራሲ ሥርዓት የሚለወ አወናባጅ ስያሜ ሰጥተውት ነበር።…’

ከዚያም የመንግሥቱ መግለጫ እንዴት ይህ የእርስ በእርስ ትግል የኤርትራን ሕዝብ እንዳዳከመውና እንዴት የፖለቲካ ቡድኖች በገንዘብ እንደተሸጡ ከተናገረ በኋላ፡-

‘….ሆኖም በዚያን ጊዜም ቢሆን የሰፊው ሕዝብ ድጋፍ ከኋላው የነበረና የኢትዮጵያ ብሔራዊ ስሜት በቅኝ ገዢዎች ድለላ ያልላሸቀዉ የኤርትራና የኢትዮጵያ ሕዝብ ያንድነት ማህበር የራሱን የፖለቲካ ቡድን የነፃነት ማስገኛ ግንባር አድርጎት ነበር…’ ይላል።

በዚያው ባንድ መግለጫ ውስጥ በሚገኙትና በጥቂት አረፍተ ነገሮች በሚራራቁት በነዚህ ሁለት ጥቅሶች መካከል ያሉትን አይን አውጣ ቅራኔዎች ማንም ባንዴ ሊያያቸው ስለሚችል እዚህ ላይ በዝርዝር አንመለከታቸውም። የቀሩት የዚያን ጊዜ የኤርትራ ፓርቲዎች ‘በሃይማኖት ልዩነት ላይ’ የተመሰረቱ ሲሆኑ ይህኛው መግለጫው የሚያሞግሰው ፓርቲ ግን ‘የነፃነት ማግኘት ግንባር’ ነበር! እነዚያኞቹ በገንዘብ በቅኝ ገዢዎች የተገዙ ሲሆኑ ይህኛው ግን ከኃይለሥላሴ መንግሥት ምንም ጉቦ አልተቀበልም ነበር! ቅኝ ገዢዎች የፈጠሩት ‘ዲሞክራሲ’ የሚባል መላ እነዚያኞቹ ሲጠቀሙበት እንደወንጀል፡ እንደዚህኞቹ ሲጠቀሙበት ደግሞ እንደተቀደሰ ሥርዓት ይቆጠራል።

መቼስ ይህ የመንግሥቱ መግለጫ የኤርትራን የፖለቲካ ታሪክ ፍጹም አጣምሞ እንዳቀረበ ግልጽ ነው። ባጭሩ ነገሩን ለማቅናት ያህል፡ እንግሊዞች ከኤርትራ ሊወጡ ሦስት-አራት ዓመት ሲቀራቸው በኤርትራ ቢያንስ ስድስት የታወቁ የፖለቲካ ፓርቲዎች ነበሩ።

1ኛ/ የመንግሥት መግለጫ የተጠቀሰው ‘ዩኒየኒስት ፓርቲ’ የክርስቲያኖች ሆኖ በእርግጥም ከኢትዮጵያ ጋር መዋሃድን የሚጠይቅ ነበር።

2ኛ/ የኤርትራ እስላሞች ማህበር – ‘ኤሪትሪአን ሞዝለም ሊግ’ – ቢቻል ወዲያውኑ፡ለሙሉ ነጻነት፡ ያለዚያም ለአሥር ዓመታት በኢንተርናሽናል ቁጥጥር ስር ለመኖር ይታገል ነበር።

3ኛ/ ሊበራል ፕሮግረሲቭ ፓርቲ የክርስቲያኖች ሆኖ ቀስ በቀስ በተባበሩት መንግሥታት ቁጥጥር ስር ነፃነትን እናገኝ ይል ነበር።

4ኛ/ ያዲሲቱ ኤርትራ ቡድን በጣሊያኖች ቁጥጥር ለተወሰነ ጊዜ ቆይተን ነጻነትን እናግኝ ይል ነበር።

5ኛ/ የምጽዋ የእስላሞች ብሔራዊ ቡድን ለሌሎች አሥር ዓመታት በእንግሊዞች ስር ቆይተን ከዚያ በኋላ ነፃ እንውጣ የሚል ነበር።

6ኛ/ የአርበኞች ማህበር የተባለው ድርጅት ደግሞ ‘በፖለቲካ ውስጥ ሳይገባ’ የአባሎቹን መብት ለመጠበቅ ብቻ የቆመ ነበር። ከነዚህ ፓርቲዎች ውስጥ ከመጀመሪያ በስተቀር፡ የቀሩት አብዛኞቹ ከኃይለሥላሴ ፊውዳላዊ የንጉሰ ነገስት መንግሥት ጋር መዋሃድን በጥብቅ ይቃወሙ ነበር።

ለማንኛውም ግን፡ የሃይማኖትን ባንዲራ ቢያውለበልቡም፡ ወይንም ያውለበለቡ ቢመስሉም ሁሉም የቆሙት የመደብ ጥቅምን ለመጠበቅ መሆኑን የፖለቲካ ሳይንስ ሀሁ ያስተምረናል። በማንኛውም ህብረተሰብ ታሪክ ውስጥ ከሃይማኖቶች መፈጠር ጀምሮ በሃይማኖቶች መካከል የተደረጉት ጦርነቶች የጥቅም ጦርነቶች ነበሩ። ያውሮፓውያን ክሩሴድስ ሆኑ የእስላም ሃይማኖት ታላላቅ ወረራዎች፡ በኢትዮጵያም ለሦስት መቶ መታት ያህል፡ ከአሥራሶስተኛው እስከ አሥራስድስተኛው ክፍለ ዘመን፡ በአበሻው መንግሥትና በምሥራቅ የሱልጣናት መንግሥት መካከል ተደጋግመው የተደረጉት ጦርነቶች ሀይማኖትን የመሰለፊያ ባንዲራ አደረጉት እንጂ ዋና ምክንያታቸው የጥቅም፣ የኢኮኖሚ በላይነት ፍላጎት ነበር። ከዚህ በላይ የተጠቀሱትም የኤርትራ የቀድሞ የፖለቲካ ማህበራት እንደዚሁ የመደብን ጥቅም ለመጠበቅ የቆሙ ነበሩ።

ይህ ሆኖ ሳለ ከላይ የጠቀስነው የወታደራዊዉ መንግሥት መግለጫ የሚያሳየው አንድ ዋና ነገር ቢኖር የደርጉ ‘ብሔረኛነት’- ‘የኢትዮጵያ አንድነት ፍጹምነት’ – እስከምን ድረስ አይኑን አሳውሮት የዲሞክራሲን ትርጉምና ጥቅም እንዳያይ እንዳደረገው ነው።

ወደ ዋናው አርእስታችን እንመለስና እንግዲህ ኢትዮጵያ መቼውንም ቢሆን ዲሞክራሲን ከሥራ ላይ ለማዋል እድል እንዳላገኘች አሁንም እናስታውስ። የየካቲት እንቅስቃሴ እንደፈነዳ ግን በኢትዮጵያ ለመጀመሪያ ጊዜ የዲሞክራሲ ጭላንጭል ታይቶ ነበር። የአክሊሉ መንግሥት እንደወደቀ መላው የአገሪቱ ሕዝብ፣ መላው የነቃው የህብረተሰባችን ክፍል፣ ወዝአደሩ፣ ንኡስከበርቴው፣ ገበሬውና በጠቅላላው ሰፊው ሕዝብ የዲሞክራሲን ጥያቄ አጣዳፊ በሆነ መንገድ አቅርቦ ነበር፤ ለጥቂት ጊዜና በመጠኑም ቢሆን ዲሞክራሲን በቀጥታ በሥራ ላይ ማዋል ተጀምሮ ነበር። የዛሬን አያድርገውና የካቲት 19 ቀን 1966 2ኛው ክፍለ ጦር አስመራን ይዞ ለንጉሱ ካቀረባቸው 23 ጥያቄዎች ውስጥ አንዱ የዲሞክራሲያዊ መብቶች ጥያቄ ነበር። የዛሬን አያድርገውና፡ የካቲት 21 ቀን 1966 አራተኛው ክፍለ ጦር በአዲስ አበባ ላይ ባሰራጨው የ11 ነጥቦች በራሪ ወረቀት በመጀመሪያ ደረጃ የጠየቀው የንግግርን፣ የጽሁፍን፣ የመሰብሰብን ወዘተ. ዲሞክራሲያዊ መብቶች ነበር። ባለፈው ዓመት በመጋቢት ወር በኢትዮጵያ ዲሞክራሲ ለጥቂት ሳምንታት ሰፍኖ ነበር። ያኔ ብቅ ያለችው የዲሞክራሲ ጭላንጭል እየመነመነች፣ እየተዳከመች ሄዳ መስከረም 2 ቀን 1967 ላይ ከነጭራሹ ድርግም አለች። ያ ሁሉ የየካቲት ተስፋ እንዲያ ሲቀጭ፣ በሌላ በኩል ደግሞ ኃይለሥላሴን የመሰለ ፋሽስታዊ ፈላጭ ቆራጭ ከኢትዮጵያ ሕዝቦች ጫንቃ ሲወርድ፣ ሰፊው ሕዝብ ከዋይታውና ከፈንጠዝያው የትኛውን መምረጥ እንደሚገባው ማወቅ ተስኖት ነበር። እንደሚታሰበው ይህ የተቃራኒ ድርጊቶች በአንድ ላይ መምጣት በተራማጅ የህብረተሰባችን ክፍሎችም ውስጥ ታላቅ ውዥንብርን ፈጥሮ ነበር።

ፊውዳሊዝም የጨለማ ሥርዓት እንደመሆኑ መጠን በዚህ ሥርዓት ውስጥ ሰፊው ሕዝብ በምንም አይነት ስለራሱ የወደፊት እድል አንዲት ቃል እንኳን እንዳይተነፍስ፣ ስለትምህርቱም ሆነ ስለ ባህሉ፣ ስለአስተዳደሩ፣ ስለኢኮኖሚው፣ ስለፖለቲካው በአጭሩ ስለማንኛውም የህብረተሰብ ጥያቄ አሳብ እንዳይሰጥና ከላይ የተወሰነው ብቻ በግድ፡ በፋሽታዊ አመጽ እንዲፈጸመበት ተደርጎ ኖሯል።

እንደዚህ አይነቱ ፀረ ዴሞክራሲያዊ ሥርዓት በሰፈንበት አገር፡ ሕዝቡ አሳብን የሚያገኘው ከአፍ ወደ ጆሮ በሚተላለፈው፡ አሥር ጊዜ ተለዋውጦና ተጣምሞ በሚቀርበው የመንደር ወሬ ነው። የኃይለሥላሴ መንግሥት ራሱ የመንደርን ወሬ መልቀምንና እራሱም ፈጥሮ ማሰራጨትን እንዳገዛዝ ዘይቤ ሲጠቀምበት እንደነበር ይታወሳል። የጊዜው ወታደራዊ መንግሥትም የመንግሥትን ስልጣን በተግባር ከጨበጠበት ከሰኔ 26 ቀን 1966 ጀምሮ እስከ ዛሬ ‘የሃሰት ወሬ’ የሚያሰራጩትን ለመቋቋም ብዙ ወትውቷል። ታዲያ እራሱስ በየጊዜው አውቆ ያሰራጫቸው የመንደር ወሬዎች የሉም ወይ? ራሱስ ልክ እንደኃይለሥሳሌ መንግሥት፡ የሃሰት ወሬ ከማሰራጨት መች ነፃ ሆኖ ያውቃል? ከዚህም የባሰ ግን፡ዲሞክራሲ በአገሪቷ ስለሌለ፡ ፊውዳላዊ በሆኑት የእርስ በርስ ትውውቅ፣ የወዳጅነት፣ የምልጃ፣ የመንደር ወሬ ዘዴዎች በመጠቀም ሰንቱን አድሃሪ በየስልጣን ቦታው ሹሟል።

በኢትዮጵያ ዲሞክራሲያዊ ኑሮና አሰራር ስለማይታወቁ ሌላው ቀርቶ ይህ የምንሰራበት አማርኛ ቋንቋ እንኳን ፊውዳላዊ ዘይቤዎቹን እንዳዘለ እንዲቆይ ሆኖአል። የአበሻው ፊደላዊ ሥርዓት የፈጠረው ባህል በቀጥታና በማያወላውል ቋንቋ ለማለት የሚፈልጉትን ነገር መናገርን አይፈቅድም። እንዲያውም ተቃውሞም ሆነ ሂስ በተቻለ መጠን በተሸፋፈነ ቋንቋ፣ በእንቆቅልሽ ቋንቋ እንዲቀርብ ይገደድ ነበር። ነፃ ውይይትና ክርክር መቼውንም ቢሆን አልነበሩም። አሁንም አሳብን ያለአንዳች ተጽዕኖ ባደባባይ ለማቅረብ የሚችለው ወታደራዊው መንግሥት ብቻ በሆነበት ሰአት ሰፊው አምራች ሕዝብ ተለጉሞ ከመያዙ የተነሳ ኑሮውን ለማሻሻልም ሆነ አዳዲስ ትምህርቶችን ለመቅሰም ብዙ ችግር አለበት። የሚገርመው ግን፡ ይህ በነፃ ለመናገር እርሱ ብቻ መብት ያለው መንግሥትም ቢሆን ባንዳንድ ዓብይ የአገር ጉዳዮች ላይ ግልጽና የማያወላውል አቋም አላሳየም። ለዚህ ግን ምክንያቱ የፊውዳላዊ ሥርዓት ያነጋገር ወግ ተዕእኖ ብቻ አይደለም፤ ያስተሳሰብ ውዥንብርም ነው።